Zapraszam do lektury tekstu współpracującego na naszą Kancelarią aplikanta adwokackiego Michała Nowocienia na temat możliwości uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia woli o odrzuceniu spadku.

 Uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w ustawowym terminie na skutek działania pod wpływem błędu co do przedmiotu spadku.

Przepisy polskiego prawa cywilnego dają spadkobiercy swobodę w decydowaniu o przyjęciu lub odrzuceniu spadku po zmarłym spadkodawcy. W myśl przepisu art. 1012 Kodeksu cywilnego (dalej k.c.) spadkobierca może przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe (przyjęcie proste), przyjąć go z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić. Złożenie jednego ze wskazanych oświadczeń niesie za sobą określone konsekwencje.

Zgodnie z przepisem art. 1015 § 1 k.c., oświadczenie w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku powinno być złożone przez spadkobiercę w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się on o tytule swego powołania. W przypadku dziedziczenia ustawowego, dniem dowiedzenia się o tytule powołania jest najczęściej dzień, w którym nastąpiła śmierć spadkodawcy. Sześciomiesięczny termin na złożenie wspomnianego oświadczenia jest terminem zawitym prawa materialnego co oznacza, że po jego upływie wygasa uprawnienie do jego złożenia. W przypadku wskazanego terminu nie jest dopuszczalne jego przedłużenie ani przywrócenie.

W obecnym stanie prawnym, obowiązującym od dnia 18 października 2015 r., niezłożenie oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku w ustawowym terminie jest jednoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe do stanu czynnego spadku (aktywów). Natomiast w odniesieniu do spadków otwartych przed dniem 18 października 2015 r., niezłożenie wspomnianego oświadczenia w ustawowym terminie skutkowało przyjęciem spadku bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe. Zatem w poprzednio obowiązującym stanie prawnym spadkobierca, który nie złożył oświadczenia o odrzuceniu spadku w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania, po jego upływie odpowiadał za długi spadkowe nie tylko z majątku spadkowego, ale również bez ograniczenia, z całego swojego majątku.

W dobie powszechnego dostępu do różnego rodzaju pożyczek i kredytów, na które skutecznie namawiają instytucje finansowe w reklamach telewizyjnych i ulotkach wrzucanych do skrzynek pocztowych, nierzadkie są sytuacje, kiedy suma zobowiązań zaciągniętych przez spadkodawcę znacznie przewyższa wartość pozostawionego przez niego majątku. Często zadłużenie staje się tak duże, że brakuje życia, żeby go spłacić. Człowiek umiera, zobowiązanie pozostaje i w konsekwencji obciąża spadkobierców zmarłego dłużnika. Jeśli spadkobiercy posiadają wiedzę na temat długów spadkodawcy, mogą, składając w ustawowym terminie oświadczenie o odrzuceniu spadku, uwolnić się od odpowiedzialności za długi spadkowe. Często zdarza się jednak, że wiadomość o śmierci członka nawet najbliższej rodziny jest pierwszą informacją od kilku miesięcy lub nawet lat, którą otrzymaliśmy na jego temat. Na skutek różnych okoliczności nie utrzymujemy ze sobą bliskich relacji, co powoduje, że nasza wiedza w przedmiocie kondycji finansowej zmarłego jest znikoma. Nie wiemy jakim majątkiem dysponował, czy miał jakieś zobowiązania. Nie mamy również dostępu do dokumentów zmarłego, co skutecznie uniemożliwia nam powzięcie jakichkolwiek informacji na ten temat. W związku z tym, bardzo często bazując na dotychczasowej wiedzy na temat sposobu życia zmarłego bagatelizujemy problem przyjmując, że spadkodawca co prawda żył skromnie, lecz nie miał w zwyczaju zaciągania jakichkolwiek zobowiązań. Jesteśmy również niejednokrotnie przekonani, że skoro nie otrzymaliśmy nic z majątku spadkowego, to również nie musimy ponosić odpowiedzialności za ewentualne długi zmarłego.

Nic bardziej mylnego!

Upływają miesiące, często nawet lata od momentu śmierci członka rodziny, kiedy to otrzymujemy z sądu pismo, z którego wynika, że wierzyciel naszego spadkodawcy, wnioskuje o stwierdzenie nabycia spadku po nim, w celu ustalenia kręgu spadkobierców zobowiązanych do spłaty zadłużenia. Z dokumentów dołączonych przez wierzyciela do rzeczonego pisma wynika, że nasz spadkodawca był beneficjentem wielu pożyczek, których nie spłacał. Okazuje się, że nie minął jeszcze termin przedawnienia roszczeń o zwrot pożyczek, upłynął natomiast sześciomiesięczny termin na złożenie oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku co oznacza, że spadkobierca nie może skutecznie złożyć oświadczenia o odrzuceniu spadku.

Czy spadkobierca, który nie wiedział o zadłużeniu spadkodawcy ma możliwość uwolnienia się od obowiązku jego spłaty z własnego majątku?

Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest oświadczeniem woli, które może być dotknięte wadami. Zgodnie z przepisem art. 1019 § 1 k.c., do wad oświadczeń woli dotyczących przyjęcia bądź odrzucenia spadku mają zastosowanie przepisy ogólne o wadach oświadczeń woli unormowane w księdze pierwszej Kodeksu cywilnego. W myśl art. 1019 § 2 k.c. dotknięte wadą może być również niezłożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w ustawowym terminie.

Podstawą do uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku może być w szczególności błąd. Nie każdy jednak błąd, pod wpływem którego działał spadkobierca daje podstawy do skutecznego uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku. Zgodnie z przepisem art. 84 § 1 i 2 k.c., gdy wadą oświadczenia woli jest błąd, musi on dotyczyć treści czynności prawnej oraz musi być istotny. Jak wskazuje się w doktrynie i judykaturze jako błąd istotny co do niezłożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku można zakwalifikować błąd polegający na braku wiedzy spadkobiercy na temat rzeczywistego stanu majątku spadkowego, a konkretnie braku wiedzy na temat istnienia i wielkości długów spadkowych(J. Kremis [w:] E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2011, s. 1642; E. Skowrońska-Bocian, J. Wierciński [w:] J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom IV. Spadki, wyd. II, Lex; postanowienie SN z dn. 30.06.2005 r., sygn. akt: IV CK 799/04; postanowienie SN z dn. 1.12.2011 r., sygn. akt: I CSK 85/11). Należy jednak pamiętać, że sąd orzekający ocenia każdą sprawę indywidualnie i nie zawsze uznaje, iż brak wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego stanowi błąd co do przedmiotu spadku. W orzecznictwie dominuje pogląd, że spadkobierca nie może powoływać się na błąd co do przedmiotu spadku, w szczególności gdy nie dochował należytej staranności w jego ustaleniu.

W sytuacji jednak, gdy niezłożenie przez spadkobiercę oświadczenia o odrzuceniu spadku w ustawowym terminie jest spowodowane błędem istotnym, zgodnie z przepisem art. 1019 § 2 w zw. z art. 1019 § 1 k.c., spadkobierca ma możliwość uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia wskazanego oświadczenia w ustawowym terminie. W tym celu spadkobierca powinien złożyć przed sądem stosowne oświadczenie z jednoczesnym złożeniem wolnego od wad oświadczenia o odrzuceniu spadku. Należy pamiętać, że sąd w sprawie o uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku przeprowadza rozprawę, na której bada, czy oświadczenie zostało złożone pod wpływem błędu, przy czym ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa na spadkobiercy.

                                                                       Aplikant adwokacki Michał Nowocień